O‘zbek diasporasi Afg‘onistonda: tarixiy shakllanish

Afg‘oniston — O‘zbekistondan keyin dunyoda eng ko‘p o‘zbek yashaydigan mamlakat. Turli baholarga ko‘ra, mamlakat aholisining taxminan 9 foizini o‘zbeklar tashkil etadi; shimoliy Afg‘onistonda 3,7 milliondan 6,1 milliongacha etnik o‘zbek istiqomat qiladi. Bu jamoa asrlar davomida — ham mahalliy turkiy aholi, ham keyingi muhojirlik to‘lqinlari hisobiga — shakllangan. Quyida uning tarixiy ildizlari va bosqichlari nufuzli manbalar asosida, faktlar bilan bayon etiladi.

Tarixiy ildiz: Afg‘on Turkistoni

O‘zbeklar Amudaryoning janubidagi hududlarda — bugungi shimoliy Afg‘onistonda — asrlar davomida yashab kelgan. Bu o‘lka tarixda “Afg‘on Turkistoni” deb ham atalgan va Markaziy Osiyoning turkiy dunyosi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Balx, Mozori Sharif kabi shaharlar qadimdan turkiy va fors-tojik xalqlari birga yashab kelgan madaniy markazlar edi. Ya’ni Afg‘onistondagi o‘zbeklarning bir qismi hech qayerdan “ko‘chib kelmagan” — ular tarixan shu yerning tub aholisi.

1920: Buxoroning qulashi va Amirning qochishi

Muhojirlikning katta to‘lqini 1920-yilda boshlandi. 1920-yil 28-avgust–2-sentabr kunlari Qizil Armiya Buxoro amirligini ag‘darib tashladi va uning o‘rnida Sovetlarga bo‘ysunuvchi Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi. Buxoroning so‘nggi amiri Sayyid Mir Muhammad Olimxon avval Sharqiy Buxoro (Dushanbe) tomon, so‘ng Afg‘onistonga — Kobulga qochib o‘tdi. U umrining oxirigacha shu yerda, surgunda yashadi va 1944-yil 28-aprelda Kobulda vafot etdi.

Reklama

Basmachi harakati va shimoliy Afg‘oniston

Amir surgundan turib Buxorodagi qarshilik — basmachi harakatini qo‘llab-quvvatladi. Ibrohimbek, Korshirmat kabi qo‘mondonlar boshchiligidagi kuchlar shimoliy Afg‘onistonni tayanch nuqta sifatida ishlatdi. Qizil Armiya qarshilikni to‘liq bostirguncha 1934-yilgacha vaqt ketdi. Mag‘lubiyatdan keyin jangchilar, ularning oilalari va oddiy dehqonlar — Sovet hokimiyatidan qochib — ommaviy ravishda Amudaryodan janubga o‘tib, Afg‘onistonda joylashdi.

Kollektivlashtirish davri (1920–30-yillar)

1920-yillar oxiri va 1930-yillardagi Sovet kollektivlashtirish (jamoa xo‘jaliklariga majburiy birlashtirish), quloqlashtirish va dinga qarshi siyosati yangi muhojirlik to‘lqinini keltirib chiqardi. Yer, chorva va mustaqilligidan ayrilishni istamagan minglab oilalar Amudaryoni kechib o‘tib Afg‘onistonga o‘tdi. Shu tariqa 1920–30-yillar davomida shimoliy Afg‘onistonning o‘zbek aholisi sezilarli darajada ko‘paydi.

Joylashuvi: shimoliy viloyatlar

Afg‘on o‘zbeklari asosan mamlakatning shimolidagi viloyatlarda — Balx, Jovuzjon, Foryob, Samangan, Sari Pul va Qunduzda to‘plangan. Mintaqaning eng yirik shahri Mozori Sharif (Balx viloyati markazi) o‘zbek, tojik va turkman jamoalari birga yashaydigan asosiy markazdir. Bu hududlar dehqonchilik, chorvachilik va gilamchilik bilan mashhur.

Til va madaniyat

Afg‘on o‘zbeklari o‘zbek tilini (Markaziy Osiyo o‘zbekchasiga yaqin lahjada) saqlab qolgan. 2004-yilgi Afg‘oniston Konstitutsiyasiga ko‘ra, o‘zbek tili — u ko‘pchilikni tashkil etadigan hududlarda uchinchi rasmiy til sifatida tan olindi. Jamoa o‘z an’analari, musiqasi va hunarmandchiligini avaylab kelgan.

Abdul Rashid Do‘stum

Afg‘on o‘zbeklarining eng mashhur siyosiy-harbiy namoyandasi — Abdul Rashid Do‘stum. U 1954-yilda Jovuzjon viloyatida oddiy o‘zbek dehqon oilasida tug‘ilgan; keyinchalik yirik harbiy qo‘mondon, Milliy Islomiy Junbish harakati rahbari va Afg‘oniston vitse-prezidenti bo‘ldi. 2021-yilda Tolibon hokimiyatni qaytadan egallagach, u Turkiyaga surgun qilinib, o‘sha yerda yashamoqda.

Bugungi holat

Bugun Afg‘onistondagi o‘zbek jamoasi mamlakatning eng yirik etnik guruhlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ular qo‘shni O‘zbekiston bilan tarixiy, tiliy va madaniy jihatdan bog‘liq; O‘zbekiston Afg‘oniston bilan savdo, energetika va transport (jumladan Termiz–Mozori Sharif temir yo‘li) sohalarida aloqalarni rivojlantirishga intilmoqda. Afg‘onistonning ichki beqarorligi jamoaning ahvoliga jiddiy ta’sir ko‘rsatib kelgan.

Eslatma

Afg‘onistondagi o‘zbeklar soni bo‘yicha rasmiy, yaqin yillardagi aholi ro‘yxati mavjud emas; keltirilgan raqamlar (aholining ~9 foizi; 3,7–6,1 million) turli tadqiqot va xalqaro manbalarning baholari bo‘lib, ular farq qilishi mumkin. Manbalar: Wikipedia (Ethnicity in Afghanistan; Abdul Rashid Dostum; Basmachi movement; Sayyid Mir Muhammad Alim Khan), Britannica (Mazar-e Sharif), Kanada Immigratsiya va qochqinlar kengashi (IRB) hisoboti.