Rejadan bozorga: Oʻzbekiston iqtisodiy islohotlarining dastlabki yillari (1991–1996)

1991-yil 31-avgustda Oʻzbekiston Respublikasi davlat mustaqilligini eʼlon qildi. Yosh davlat sovet markazlashgan reja iqtisodiyotini meros qilib oldi: bu iqtisodiyot asosan paxta yakkahokimligiga bogʻliq edi va oʻsha paytda hali rubl zonasi amalda edi. 1991–1996-yillarda rejali tizimdan bozor iqtisodiyotiga oʻtishning dastlabki bosqichi kechdi.

Meros: paxta, rubl va reja iqtisodiyoti

Mustaqillikning ilk davrida Oʻzbekiston iqtisodiyoti paxta xomashyosiga katta darajada tayangan edi, pul muomalasi esa rubl zonasi orqali Moskvaga bogʻliq boʻlib qolgan edi. Jahon banki hujjatlariga koʻra, 1990-yillarda davlatning paxtani jahon bozoriga chiqarishdagi marketing yakkahokimligi yuqori paxta daromadlarining katta qismini byudjetga yoʻnaltirishni taʼminladi. Shu bilan birga markaziy manba sifatidagi rubl muomalasi davlatning oʻz pul-kredit siyosatini yuritishini cheklab turardi.

Bosqichma-bosqich yondashuv: «Oʻzbek modeli»

Oʻzbekiston «shok terapiyasi» oʻrniga bosqichma-bosqich (evolyutsion) islohot yoʻlini tanlagani keng hujjatlashtirilgan. Prezident Islom Karimov nomi bilan bogʻlangan islohotning rasman eʼlon qilingan besh tamoyili quyidagilar edi: iqtisodiyotning siyosatdan ustunligi; davlatning bosh islohotchi sifatidagi yetakchi roli; qonun ustuvorligi; kuchli ijtimoiy himoya; va bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich, tadrijiy oʻtish. Bular davlatning rasman bayon etgan siyosiy tamoyillari sifatida keltiriladi.

Reklama

Akademik manbalarga koʻra, rasmiy yoʻnalish shundan iborat ediki, xalqaro moliya institutlari tavsiya etgan tezkor islohotlar Oʻzbekistonning oʻziga xos sharoitlarini hisobga olmaydi; shu bois hukumat islohotlarni oʻz shart-sharoitlari asosida bosqichma-bosqich amalga oshirishni afzal koʻrgan.

Xususiylashtirishning boshlanishi (1992–1993)

Xususiylashtirish uy-joydan boshlandi: fuqarolar oʻz turar joylarini mulk qilib olish huquqiga ega boʻldilar. 1992-yilda hukumat qisman narx erkinlashtirish, valyuta bozorlarini birlashtirish, yangi soliqlar joriy etish, import bojlarini olib tashlash hamda kichik doʻkonlar va turar-joylarni xususiylashtirish choralarini koʻrdi. Jarayonni Davlat mulki qoʻmitasi boshqargan.

AQSh Kongressi kutubxonasining mamlakatshunoslik hisobotiga koʻra, davlat agentligi 1993-yil oxirigacha davlat iqtisodiy aktivlarining 10–15 foizini xususiy qoʻlga oʻtkazish maqsadini qoʻygan edi. Amalda 1992-yilda atigi 350 ga yaqin kichik doʻkon xususiylashtirildi. 1994-yilga kelib kichik sanoat, savdo va xizmat koʻrsatish sohasidagi qariyb 20 000 korxona davlat tasarrufidan menejer va xodimlar mulkiga oʻtkazildi.

Oʻrta bosqich xususiylashtirish va qishloq xoʻjaligi

Xususiylashtirish 1990-yillarning oʻrtalarida davom etdi. Mamlakatshunoslik hisobotiga koʻra, 1995-yil oʻrtalarida hukumat 67 700 korxonadan 46 900 tasi, yaʼni 69 foizi xususiylashtirilganini eʼlon qildi; biroq ularning aksariyati kichik korxonalar boʻlib, ogʻir sanoat davlat nazoratida qoldi. Qishloq xoʻjaligida xususiy fermer xoʻjaliklari soni 1991-yil yanvaridan 1993-yil apreligacha 1 358 tadan 5 800 taga koʻpaydi.

Narxlar va subsidiyalar: bosqichma-bosqich erkinlashtirish

Narxlarni erkinlashtirish birdaniga emas, bosqichma-bosqich amalga oshirildi. 1992–1993-yillarda hokimiyat barcha narxlar ustidan qisman, asosiy isteʼmol tovarlari va energiya narxlari ustidan esa toʻliq nazoratni saqlab qoldi. Jahon banki va mamlakatshunoslik manbalariga koʻra, yanada kengroq narx erkinlashtirish, subsidiyalarning qisqartirilishi va koʻpgina tovarlar boʻyicha davlat buyurtmalarining bekor qilinishi 1994-yil oxiridan boshlab roʻy berdi. Bu Oʻzbekistonni tezroq erkinlashtirishga oʻtgan qoʻshni davlatlardan farqlab turgan omil edi.

Milliy valyuta: soʻm-kupon va soʻm

1993-yil oxirida Oʻzbekiston rubl zonasidan chiqdi (chetlatildi). Oʻzbekiston Markaziy banki maʼlumotlariga koʻra, 1991-yil 1-yanvardan 1993-yil 14-noyabrigacha rasmiy valyuta sifatida faqat rubl ishlatilgan. 1993-yil 15-noyabrdan oraliq valyuta — «soʻm-kupon» muomalaga kiritildi va u 1994-yil 1-iyulgacha milliy pul birligi vazifasini bajardi. Soʻm-kupon ichki bozorni rublning inflyatsion jarayonlaridan himoya qilish maqsadida chiqarilgan edi.

1994-yil 16-iyundagi «Oʻzbekiston Respublikasining milliy valyutasini muomalaga kiritish toʻgʻrisida»gi UP-870-sonli Prezident farmoniga binoan, 1994-yil 1-iyuldan «soʻm» rasmiy valyuta sifatida joriy etildi; almashtirish kursi 1 000 soʻm-kupon = 1 soʻm etib belgilandi.

Xalqaro moliya institutlariga aʼzolik

Islohotlar va moliyalashtirish doirasini mustahkamlagan muhim qadam xalqaro moliya institutlariga aʼzo boʻlish edi. Rasmiy manbalarga koʻra, Oʻzbekiston Xalqaro valyuta fondiga (XVF) 1992-yil 21-sentabrda aʼzo boʻldi; shu 1992-yilda Jahon bankiga ham qoʻshildi. Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YeTTB/EBRD)ga Oʻzbekiston 1992-yil 30-aprelda aʼzo boʻlgan. Osiyo taraqqiyot banki (OTB/ADB)ga aʼzolik esa 1995-yilda rasmiylashtirildi.

Valyuta konvertatsiyasi va cheklovlar

Oʻzbekiston 1990-yillarda valyuta konvertatsiyasiga nisbatan jiddiy cheklovlarni saqlab qoldi: soʻm erkin ayirboshlanadigan valyuta emas edi. Iqtisodiy manbalarga koʻra, 1996-yilda paxta narxlarining pasayishi ortidan hukumat valyutani konvertatsiyalashtirish boʻyicha oldingi majburiyatidan voz kechdi va qatʼiy valyuta nazorati choralarini joriy etdi. Joriy operatsiyalar boʻyicha toʻliq konvertatsiya (XVF Nizomining VIII moddasi majburiyatlari) ancha keyinroq — 2003-yilda qabul qilindi.

Paxta va oltin: asosiy valyuta manbalari

Ushbu davrda davlat paxta va oltin eksportida yetakchi rolni saqlab qoldi; bu ikki tovar mamlakatning asosiy qattiq valyuta manbalari edi. Jahon banki hujjatlariga koʻra, davlatning paxta marketingidagi yakkahokimligi daromadlarning katta qismini byudjetga yoʻnaltirishni taʼminladi va bu islohotlarni davlat yetakchiligida moliyalashtirishga xizmat qildi.

Xulosa: dastlabki besh yilning asosiy sanalari

1991–1996-yillar Oʻzbekiston iqtisodiyotining rejadan bozorga oʻtishdagi poydevor davri boʻldi: 1991-yil 31-avgust — mustaqillik; 1992-yil — XVF, Jahon banki va EBRDga aʼzolik hamda xususiylashtirishning boshlanishi; 1993-yil 15-noyabr — soʻm-kupon; 1994-yil 1-iyul — milliy soʻm; 1995-yil — ADBga aʼzolik va oʻrta bosqich xususiylashtirishning avj olishi; 1996-yil — valyuta konvertatsiyasiga qatʼiy cheklovlarning joriy etilishi. Bu sanalar hujjatlashtirilgan faktlar sifatida keltirilgan.