«Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida»: 1991-yil 31-avgust va O‘zbekistonning huquqiy tug‘ilishi
1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston davlat mustaqilligini e’lon qildi va «Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonunni qabul qildi. Bu — mustaqil davlatchilikning huquqiy poydevorini faktlar asosida izohlovchi tarixiy ma’lumotnoma.
1991-yil 31-avgust — O‘zbekiston davlat mustaqilligini e’lon qilgan sana. O‘sha kuni respublika mustaqillikni e’lon qilish bilan birga «Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonunni qabul qildi. Aynan shu hujjat 1992-yilgi yangi Konstitutsiya qabul qilinguncha mustaqil davlatchilikning asosiy huquqiy poydevori bo‘lib xizmat qildi. Ushbu ma’lumotnoma o‘sha sana va qonunni, shuningdek undan oldingi va keyingi asosiy bosqichlarni faktlar asosida izohlaydi.
Vaziyat: 1991-yil avgust to‘ntarishi
1991-yil 19–21-avgust kunlari Moskvada Sovet rahbari Mixail Gorbachyovga qarshi Favqulodda holat davlat qo‘mitasi (GKChP) tomonidan davlat to‘ntarishiga urinish bo‘ldi. To‘ntarishning muvaffaqiyatsiz tugashi Sovet respublikalarida mustaqillik e’lon qilish jarayonini tezlashtirdi; O‘zbekiston ham oradan bir necha kun o‘tib mustaqilligini e’lon qildi (Manba: tarixiy manbalar).
31-avgust sessiyasi: nima qabul qilindi
1991-yil 31-avgust kuni Toshkentda O‘zbekiston SSR Oliy Kengashining navbatdan tashqari sessiyasi bo‘lib o‘tdi. Sessiyada ikkita asosiy hujjat qabul qilindi: birinchidan, O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligini e’lon qilish to‘g‘risidagi qaror/bayonot; ikkinchidan, «O‘zbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonun (rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 1991-yil 31-avgustdagi 336-XII-sonli hujjat). Shu bilan O‘zbekiston SSR nomi «O‘zbekiston Respublikasi»ga o‘zgartirildi. Sessiya 1-sentabrni Mustaqillik kuni — milliy bayram va dam olish kuni deb e’lon qildi (Manba: lex.uz; tarixiy manbalar).
Qonun nimani mustahkamladi
«Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonun mustaqil davlatchilikning asosiy tamoyillarini belgilab berdi. Qonunga ko‘ra, O‘zbekiston mustaqil, demokratik davlat deb e’lon qilindi; respublika Konstitutsiyasi va qonunlari uning hududida oliy kuchga ega bo‘lib, davlat hokimiyati qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linishi belgilandi. Qonun davlatning hududiy yaxlitligi va chegaralari daxlsizligini; o‘z Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasini tuzish huquqini; respublika hududidagi yer, yer osti boyliklari, suv, o‘rmon va korxonalar milliy mulk ekanini; mustaqil tashqi siyosat yuritish, diplomatik aloqalar o‘rnatish va xalqaro shartnomalar tuzish huquqini; shuningdek o‘z fuqaroligini o‘rnatdi (Manba: lex.uz, 336-XII-sonli Konstitutsiyaviy qonun matni).
Keyingi bosqichlar
Ushbu oraliq Konstitutsiyaviy qonun 1992-yil 8-dekabrda yangi Konstitutsiya qabul qilinguncha asosiy huquqiy poydevor bo‘lib turdi. 1991-yil 29-dekabrda mustaqillik bo‘yicha umumxalq referendumi o‘tkazildi va u prezidentlik saylovi bilan bir vaqtda bo‘ldi; Markaziy saylov komissiyasining rasmiy ma’lumotiga ko‘ra, ovoz berganlarning qariyb 98 foizi mustaqillikni ma’qulladi. Islom Karimov o‘sha paytdagi prezident edi: prezidentlik lavozimi 1990-yilda ta’sis etilib, u dastlab 1990-yil 24-martda Oliy Kengash tomonidan, so‘ngra 1991-yil 29-dekabrda to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumxalq saylovida prezident etib saylangan edi (Manba: tarixiy manbalar; Markaziy saylov komissiyasi rasmiy natijalari).
Sanalarni chalkashtirmaslik uchun
Mustaqillikka olib borgan huquqiy bosqichlarni aniq ajratib olish muhim: 1990-yil 20-iyun — O‘zbekiston SSR Davlat suvereniteti deklaratsiyasi (hali Ittifoq tarkibida suverenitet); 1991-yil 31-avgust — to‘liq davlat mustaqilligi, Konstitutsiyaviy qonun va respublika nomining o‘zgarishi; 1991-yil 29-dekabr — mustaqillikni tasdiqlagan referendum; 1992-yil 8-dekabr — yangi Konstitutsiya (doimiy huquqiy asos). Bugungi kunda 1-sentabr O‘zbekistonning asosiy davlat bayrami — Mustaqillik kuni sifatida nishonlanadi.
