Qirg‘iziston 850 million dollarlik iqlimga moslashish rejasini e’lon qildi

Qirg‘iziston Tabiiy resurslar vazirligi 2035-yilgacha mo‘ljallangan milliy iqlimga moslashish rejasini tayyorladi va uni jamoatchilik muhokamasiga qo‘ydi. Hujjat muzliklarning qisqarishi va daryo oqimlarining o‘zgarishi sug‘orish, qishloq xo‘jaligi va gidroenergetikaga tahdid solayotganini asos qilib ko‘rsatadi.

Xarajat va moliyalashtirish

Rejaning 2026–2035-yillar uchun dastlabki xarajati 74,5 milliard som — taxminan 850 million dollar deb baholangan. Mablag‘ning yarmidan ko‘pi xalqaro iqlim jamg‘armalari va sherik davlatlardan kelishi kutilmoqda.

Hozirda Yashil iqlim jamg‘armasi Qirg‘izistonda yettita loyihani qo‘llab-quvvatlaydi; ularning umumiy qiymati taxminan 149 million dollarni tashkil etadi. Loyihalar orasida suv infratuzilmasi va qishloq xo‘jaligining iqlimga chidamliligini oshirish tashabbuslari bor.

Raqamlarda

• Reja muddati: 2026–2035-yillar
• Dastlabki xarajat: 74,5 mlrd som (~850 mln dollar)
• Xalqaro manbalardan kutilayotgan ulush: yarmidan ko‘pi
• Muzlik maydonining qisqarishi (2000-yildan): 16–17%
• Haroratning o‘sishi (1981–2020): har o‘n yillikda ~0,28 °C
• Daryo oqimi cho‘qqisining siljishi: ~50 kun oldinga
• Suv tashishdagi yo‘qotish: 26%
• Yashil iqlim jamg‘armasi loyihalari: 7 ta, ~149 mln dollar

Iqlim ko‘rsatkichlari

Hujjatga ko‘ra, 1981–2020-yillarda Qirg‘izistonda o‘rtacha harorat har o‘n yillikda taxminan 0,28 daraja oshgan. XXI asr boshidan buyon muzliklar bilan qoplangan maydon 16–17 foizga qisqargan.

Yirik daryolarda eng yuqori oqim davri tarixiy ko‘rsatkichlarga nisbatan taxminan 50 kunga oldinga surilgan. Bu — qor va muz erishi ilgariroq boshlanayotganini bildiradi; natijada suv sug‘orish eng zarur bo‘lgan yoz oylarida emas, bahorda oqadi.

Rejadagi chora-tadbirlar

Hujjatda iqlim xavflari xaritasini tuzish, qurg‘oqchilik va suv toshqinlarini bashorat qilish tizimini kuchaytirish, monitoring tarmog‘ini yangilash hamda sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish chora-tadbirlari ko‘zda tutilgan.

Sug‘orish tizimini yangilashning asosiy maqsadi — suvni tashish jarayonidagi yo‘qotishlarni kamaytirish. Hozirda bu yo‘qotish 26 foizni tashkil etadi.

Ustuvor yo‘nalishlar qatoriga suv xavfsizligi, aholi salomatligi, oziq-ovqat tizimlari va infratuzilma kiritilgan. Rejada shuningdek sel va suv toshqinlari bo‘yicha ogohlantirish tizimlarini takomillashtirish ko‘zda tutilgan.

Iqtisodiy oqibatlar

Jahon banki bahosiga ko‘ra, moslashish choralari ko‘rilmasa, Qirg‘iziston 2040-yilga borib yalpi ichki mahsulotning 2–3 foizini yo‘qotishi mumkin. Asr o‘rtalariga kelib sug‘orish suviga bo‘lgan talabning 24 foizi qondirilmay qolishi mumkinligi qayd etilgan.

Tog‘ daryolari mamlakat elektr energiyasining asosiy qismini ishlab chiqaruvchi gidroelektrostansiyalarni ta’minlaydi. Ya’ni suv rejimining o‘zgarishi bir vaqtning o‘zida qishloq xo‘jaligi va energetika tizimiga ta’sir ko‘rsatadi.

Mintaqaviy ahamiyati

Qirg‘izistonning Tyanshan tog‘laridan boshlanuvchi daryolar butun Markaziy Osiyo suv tizimini ta’minlaydi. Norin daryosi Sirdaryoning asosiy irmog‘i hisoblanadi; Sirdaryo esa O‘zbekiston va Qozog‘iston hududlarini sug‘orishda ishtirok etadi.

Shu sababli Qirg‘izistondagi moslashish choralari qo‘shni davlatlar uchun ham amaliy ahamiyatga ega. Mintaqa davlatlari o‘rtasida suv-energetika masalalari bo‘yicha muzokaralar o‘nlab yillardan buyon davom etmoqda.

O‘zbekiston Prezidenti 1-sentabr kuni Bishkekdagi ShHT sammitida oziq-ovqat, suv va energiya xavfsizligi bo‘yicha yangi muvofiqlashtiruv mexanizmi hamda 2035-yilgacha suv va energiya samaradorligi dasturini taklif qilgan edi.

Kontekst

Qirg‘iziston ilgari Markaziy Osiyoda birinchi bo‘lib iqlim bo‘yicha ramkaviy qonun qabul qilgan. Milliy moslashish rejasi BMT Taraqqiyot dasturi ko‘magida tayyorlanmoqda.

Muzliklar nima uchun muhim

Tyanshan va Pomir tog‘ tizmalaridagi muzliklar Markaziy Osiyo uchun tabiiy suv ombori vazifasini bajaradi: qishda qor va muz shaklida to‘planadi, yozda esa erib daryolarni to‘ldiradi. Aynan shu tsikl mintaqadagi sug‘orish tizimining asosi hisoblanadi.

Muzlik maydonining qisqarishi qisqa muddatda oqimni oshirishi mumkin — erish jadallashadi. Uzoq muddatda esa zaxira tugagan sari yozgi oqim kamayadi. Rejada qo‘shimcha isishsiz ham asr o‘rtalariga kelib muzlik hajmi yana uchdan bir qismdan ko‘proqqa kamayishi mumkinligi qayd etilgan.

Qirg‘izistondan boshlanuvchi Norin daryosi Sirdaryoning asosiy irmog‘i hisoblanadi. Sirdaryo O‘zbekiston va Qozog‘iston hududlarini sug‘orishda ishtirok etadi va Orol dengizi havzasiga quyiladi.

Gidroenergetika

Qirg‘iziston elektr energiyasining asosiy qismi gidroelektrostansiyalarda ishlab chiqariladi. Eng yirik inshoot — Norin daryosidagi To‘xtag‘ul gidrouzeli bo‘lib, uning suv ombori mintaqadagi eng katta suv omborlaridan biri hisoblanadi.

Suv rejimining o‘zgarishi bir vaqtning o‘zida ikki tizimga ta’sir qiladi: qishda elektr ishlab chiqarish uchun suv sarflansa, quyi oqimdagi davlatlarga bahorda ortiqcha suv keladi; yozda esa sug‘orish uchun zaxira kamayadi. Bu — mintaqadagi suv-energetika muzokaralarining asosiy mavzusi.

Moliyalashtirish manbalari

Rejaning 74,5 milliard somlik xarajatining yarmidan ko‘pi xalqaro iqlim jamg‘armalari va sherik davlatlardan kutilmoqda. Yashil iqlim jamg‘armasi hozirda Qirg‘izistonda yettita loyihani — umumiy qiymati taxminan 149 million dollar — qo‘llab-quvvatlaydi.

Bu loyihalar orasida suv infratuzilmasi va qishloq xo‘jaligining iqlimga chidamliligini oshirish tashabbuslari bor. Qolgan mablag‘ manbalari va ichki byudjet ulushi bo‘yicha aniq taqsimot e’lon qilinmagan.

Hujjatning maqomi

Reja hozircha loyiha bosqichida: u jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilgan. Hujjat Tabiiy resurslar vazirligi tomonidan BMT Taraqqiyot dasturi ko‘magida tayyorlangan.

Qirg‘iziston ilgari Markaziy Osiyoda birinchi bo‘lib iqlim bo‘yicha ramkaviy qonun qabul qilgan. Milliy moslashish rejasining tasdiqlanish sanasi e’lon qilinmagan.

Suv yo‘qotishlari muammosi

Rejada sug‘orish tizimini modernizatsiya qilish alohida yo‘nalish sifatida ajratilgan. Hozirda suvni tashish jarayonidagi yo‘qotish 26 foizni tashkil etadi — ya’ni har to‘rt litr suvdan bittasi dalaga yetib bormaydi.

Yo‘qotishning asosiy sababi — ochiq tuproq kanallar orqali suv uzatish. Bunday kanallarda suv shimiladi va bug‘lanadi. Yechim sifatida kanallarni betonlash, quvurli tarmoqlarga o‘tish va tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini joriy etish ko‘rsatiladi.

Rejada shuningdek asr o‘rtalariga kelib sug‘orish suviga bo‘lgan talabning 24 foizi qondirilmay qolishi mumkinligi qayd etilgan.

Ogohlantirish tizimlari

Hujjatda iqlim xavflari xaritasini tuzish, qurg‘oqchilik va suv toshqinlarini bashorat qilish tizimini kuchaytirish hamda monitoring tarmog‘ini yangilash ko‘zda tutilgan.

Qirg‘iziston uchun sel va tog‘ ko‘llarining to‘satdan yorilishi alohida xavf hisoblanadi: muzliklar erishi natijasida hosil bo‘lgan ko‘llar to‘planib, keyin to‘g‘on buzilishi bilan quyi oqimdagi qishloqlarga sel oqimi tushishi mumkin.

Ustuvor yo‘nalishlar qatoriga suv xavfsizligi, aholi salomatligi, oziq-ovqat tizimlari va infratuzilma kiritilgan.

Mintaqaviy hamkorlik

Qirg‘izistondagi moslashish choralari qo‘shni davlatlar uchun ham amaliy ahamiyatga ega. Mamlakat suv resurslarining eksportyori hisoblanadi: uning hududida shakllanadigan oqimning katta qismi O‘zbekiston va Qozog‘iston dalalariga boradi.

Mintaqa davlatlari o‘rtasida suv-energetika masalalari bo‘yicha muzokaralar o‘nlab yillardan buyon davom etmoqda. Asosiy ziddiyat quyi oqimdagi davlatlarning yozgi sug‘orish ehtiyoji bilan yuqori oqimdagi davlatlarning qishki elektr ishlab chiqarish ehtiyoji o‘rtasida.

1-sentabr kuni Bishkekdagi ShHT sammitida O‘zbekiston Prezidenti oziq-ovqat, suv va energiya xavfsizligi bo‘yicha yangi muvofiqlashtiruv mexanizmini hamda 2035-yilgacha suv va energiya samaradorligi bo‘yicha texnologik hamkorlik dasturini taklif qilgan edi.

Reja hozircha loyiha bosqichida: jamoatchilik muhokamasi yakunlangandan keyin hukumat tomonidan tasdiqlanishi kutilmoqda. Tasdiqlash sanasi e’lon qilinmagan.

2026-yilning yozi Markaziy Osiyoda issiq keldi: O‘zgidromet ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda bu yoz kuzatuvlar tarixidagi ikkinchi eng issiq yoz bo‘lgan.