Qozog‘istonda hijob bo‘yicha munozara: xususiy maktablar litsenziyadan mahrum bo‘lishi mumkin

2026-yil sentabr oyi boshida Qozog‘istonda maktablarda hijob kiyish masalasi bo‘yicha jamoatchilik munozarasi kuchaydi. Munozaraning asosiy nuqtasi — 8-sentabr kuni Ta’lim vaziri Juldiz Sulaymenovaning bayonoti bo‘ldi.

Vazir brifingda hijob va boshqa diniy kiyimlarga ruxsat bergan xususiy maktablar litsenziyasidan mahrum bo‘lishi mumkinligini aytdi. U buni umumdavlat maktab formasi talablari bilan izohladi.

Barcha maktablar bu qoidalarga rioya qilishi shart.

— Juldiz Sulaymenova, Qozog‘iston ta’lim vaziri (The Times of Central Asia tarjimasidan, 08.09.2026)

Munozara qanday boshlandi

Munozaraning boshqa nuqtasi 3-sentabr kuni yuz berdi: kinoprodyuser Bayan Alag‘o‘zova Threads ijtimoiy tarmog‘ida diniy targ‘ibotdan charchaganini yozdi. Uning postidan keyin ijtimoiy tarmoqlarda keng bahs boshlandi.

Jurnalistlarning bir qismi produserning diniy amaliyotlarni tanqid qilish huquqini himoya qildi; boshqa foydalanuvchilar esa diniy kiyimni tanlash erkinligi tarafdorlarini qo‘llab-quvvatladi.

Rasmiy pozitsiya

Qozog‘iston Ta’lim vazirligining qarori bilan maktab formasi majburiy qilingan va forma qoidalarida diniy mansublikni bildiruvchi elementlar taqiqlangan. Bu qoidalar bir necha o‘quv yilidan buyon amalda.

Qozog‘istonning yangi Konstitutsiyasida mamlakat ta’lim va tarbiya tizimi dunyoviy ekani, diniy ta’lim muassasalari bundan mustasno ekani belgilangan.

Prezidentning oldingi bayonotlari

Prezident Qasim-Jomart Toqayev 2023-yil oktabrida maktablar avvalo bilim olish maskani ekanini, diniy e’tiqod esa shaxsiy masala ekanini bildirgan edi.

Maktablar avvalo bilim olish maskani hisoblanadi.

— Qasim-Jomart Toqayev, Qozog‘iston Prezidenti (The Times of Central Asia tarjimasidan, 2023-yil oktabr)

2024-yil martida esa Toqayev butunlay qora kiyim kiyish “xalqimiz tafakkuriga zid” ekanini aytgan edi.

Muftiyat pozitsiyasi

Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi (QMDB) maktab formasi talablarini saqlab qolgan holda ro‘molga ruxsat beradigan aniq huquqiy mexanizm topishni taklif qildi.

Iqtisodchi Oljas Xudaybergenov vazirlik qarorini noto‘g‘ri deb baholadi; u ro‘molning rangi maktab formasi rangiga mos kelishi mumkinligini qayd etdi.

Vazirlikning qarori noto‘g‘ri.

— Oljas Xudaybergenov, iqtisodchi (The Times of Central Asia tarjimasidan, sentabr 2026)

Raqamlarda

• Vazir bayonoti: 8-sentabr 2026
• Ijtimoiy tarmoqdagi post: 3-sentabr 2026
• Ta’lim vaziri: Juldiz Sulaymenova (2025-yil 29-sentabrdan)
• Huquqiy asos: maktab formasi to‘g‘risidagi vazirlik qarori
• Konstitutsiya: ta’lim tizimi dunyoviy deb belgilangan

Kontekst

Juldiz Sulaymenova Qozog‘iston ta’lim vaziri lavozimini 2025-yil 29-sentabrdan buyon egallab turibdi.

Maktablarda ro‘mol masalasi Qozog‘istonda bir necha yildan buyon muhokama qilinadi. Ilgari ayrim viloyatlarda o‘quvchilar maktabga qo‘yilmagani haqidagi xabarlar xalqaro ommaviy axborot vositalarida yoritilgan edi.

Maktab formasi qoidalari

Qozog‘istonda maktab formasi Ta’lim vazirligining qarori bilan tartibga solinadi. Qoidalarda forma rangi, fasoni va umumiy talablari belgilangan; diniy mansublikni bildiruvchi kiyim elementlari esa taqiqlangan. Bu qoidalar davlat va xususiy maktablarga birdek taalluqli deb hisoblanadi.

Vazir Juldiz Sulaymenovaning 8-sentabrdagi bayonoti aynan shu qoidaning xususiy maktablarga nisbatan qo‘llanilishiga tegishli. Uning so‘zlariga ko‘ra, talabni bajarmagan xususiy maktablar litsenziyadan mahrum bo‘lishi mumkin.

Qozog‘istonda xususiy maktablar tizimi so‘nggi o‘n yillikda kengaydi. Ularning bir qismi diniy yo‘nalishdagi qo‘shimcha darslarni tashkil etgan yoki o‘quvchilarning kiyimi bo‘yicha yumshoqroq yondashuvni qo‘llagan.

Munozaraning ikki qutbi

Munozarada ikki asosiy pozitsiya shakllandi. Birinchisi — dunyoviy ta’lim tamoyili maktabda diniy belgilardan xoli muhitni talab qiladi degan yondashuv. Bu pozitsiya rasmiy organlar bayonotlarida va Konstitutsiyaning ta’lim tizimining dunyoviyligi haqidagi bandida aks etgan.

Ikkinchi pozitsiya — diniy erkinlik va ota-onalarning farzand tarbiyasini tanlash huquqi maktab formasi qoidalari bilan muvofiqlashtirilishi mumkin degan yondashuv. Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi aynan shu yo‘nalishda — forma talablarini saqlagan holda ro‘molga ruxsat beradigan huquqiy mexanizm izlashni taklif qildi.

Iqtisodchi Oljas Xudaybergenov ro‘molning rangi maktab formasi rangiga moslashtirilishi mumkinligini qayd etib, vazirlik qarorini noto‘g‘ri deb baholadi.

Mintaqadagi amaliyot

Markaziy Osiyo davlatlarida maktabda diniy kiyim masalasi turlicha tartibga solingan. Tojikistonda 2017-yildan buyon davlat muassasalarida diniy kiyim kiyish cheklangan; mamlakatda “milliy kiyim”ni targ‘ib qilish siyosati olib boriladi.

O‘zbekistonda 2021-yilda Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi qonunning yangi tahriri qabul qilingan; ta’lim muassasalarida kiyim masalasi ichki tartib qoidalari bilan belgilanadi. Qirg‘izistonda esa maktablarda ro‘mol masalasi bo‘yicha yagona umumdavlat taqiq yo‘q.

Barcha to‘rt davlat konstitutsiyasida dunyoviy davlat tamoyili mustahkamlangan; ayni paytda aholining aksariyat qismi o‘zini musulmon deb hisoblaydi.

Jamoatchilik muhokamasining shakli

Munozara asosan ijtimoiy tarmoqlarda kechdi. 3-sentabr kuni kinoprodyuser Bayan Alag‘o‘zovaning Threads platformasidagi posti keng tarqaldi; unga javoban ham qo‘llab-quvvatlovchi, ham tanqidiy fikrlar bildirildi.

Jurnalistlarning bir qismi produserning diniy amaliyotlarni tanqid qilish huquqini himoya qildi. Boshqa foydalanuvchilar esa diniy kiyim tanlash erkinligi masalasini ko‘tardi.

Sotsiologik so‘rov ma’lumotlari e’lon qilinmagan; shu sababli jamoatchilik fikrining raqamli taqsimoti bo‘yicha aniq ko‘rsatkich mavjud emas.

Prezidentning pozitsiyasi

Qasim-Jomart Toqayev maktabdagi kiyim masalasi bo‘yicha bir necha bor bayonot bergan. 2023-yil oktabrida u maktablar avvalo bilim olish maskani ekanini, diniy e’tiqod esa shaxsiy masala ekanini bildirgan edi.

2024-yil martida esa Prezident butunlay qora kiyim kiyish “xalqimiz tafakkuriga zid” ekanini aytdi. Bu bayonot mamlakatda milliy kiyim va an’analarni targ‘ib qilish siyosati doirasida talqin qilindi.

Qozog‘iston Konstitutsiyasida mamlakat ta’lim va tarbiya tizimi dunyoviy ekani, diniy ta’lim muassasalari esa bundan mustasno ekani belgilangan. Shu bilan birga Konstitutsiyada vijdon erkinligi ham kafolatlanadi.

Ochiq qolgan savollar

Rasmiy e’lonlarda xususiy maktab litsenziyasini bekor qilish tartibi — qaysi organ tomonidan, qanday muddatda va qanday tekshiruv asosida amalga oshirilishi batafsil ko‘rsatilmagan.

Shuningdek qoidani buzgan deb topilgan maktablar soni va ularga nisbatan qanday chora ko‘rilgani haqida ma’lumot berilmagan.

Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi taklif qilgan “aniq huquqiy mexanizm” bo‘yicha vazirlik javob berganmi yoki yo‘qmi degan savol ham ochiq qolmoqda.

Xususiy maktablar tizimi

Qozog‘istonda xususiy maktablar tizimi so‘nggi o‘n yillikda sezilarli kengaydi. Davlat ta’lim buyurtmasi mexanizmi orqali ayrim xususiy maktablar byudjet mablag‘lari hisobidan ham moliyalashtiriladi — bu ularni davlat talablari doirasiga kiritadi.

Litsenziya — ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanish uchun zarur bo‘lgan asosiy hujjat. Uning bekor qilinishi maktabning faoliyatini to‘xtatishni anglatadi va o‘quvchilarni boshqa muassasalarga o‘tkazish zaruratini keltirib chiqaradi.

Vazirlik bayonotidan keyin xususiy maktablar birlashmalari tomonidan rasmiy javob berilganmi yoki yo‘qmi degan savol bo‘yicha ma’lumot e’lon qilinmagan.

Qozog‘iston aholisining katta qismi musulmon hisoblanadi. Shu bilan birga mamlakat konstitutsiyaviy tuzumi dunyoviy davlat tamoyiliga asoslanadi va din davlatdan ajratilgan.

Xususiy maktablar litsenziyasi masalasi bo‘yicha aniq tartib-taomil — qanday hollarda va qaysi organ tomonidan litsenziya bekor qilinishi — rasmiy e’lonlarda batafsil ko‘rsatilmagan. Sotsiologik so‘rov ma’lumotlari ham e’lon qilinmagan.