Bishkekda ShHT sammiti: 28 ta hujjat imzolandi, Eronga zarbalar qoralandi

2026-yil 31-avgust va 1-sentabr kunlari Qirg‘iziston poytaxti Bishkekda Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT) Davlat rahbarlari kengashining 26-majlisi bo‘lib o‘tdi. Majlis tashkilotning tashkil etilganiga 25 yil to‘lishiga to‘g‘ri keldi va Qirg‘iziston uchun ShHT sammitiga mezbonlik qilishning to‘rtinchi holati bo‘ldi.

Sammitga Qirg‘iziston Prezidenti Sadir Japarov raislik qildi. Uchrashuv “ShHT 25 yil: barqaror tinchlik, taraqqiyot va farovonlik yo‘lida birgalikda” shiori ostida o‘tkazildi.

Kim qatnashdi

A’zo davlatlar rahbarlari qatorida Xitoy Prezidenti Si Szinpin, Rossiya Prezidenti Vladimir Putin, Hindiston Bosh vaziri Narendra Modi, Eron Prezidenti Ma’sud Pezeshkiyon, Belarus Prezidenti Aleksandr Lukashenko va Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif ishtirok etdi. Shuningdek O‘zbekiston, Qozog‘iston va Tojikiston davlat rahbarlari qatnashdi.

Sherik maqomidagi davlatlardan Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an, Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev, Armaniston Bosh vaziri Nikol Pashinyan va Mo‘g‘uliston Prezidenti Uxnagiyn Xurelsux taklif etildi. Misr, Laos, Togo va Vetnam vakillari ham hozir bo‘ldi. Sammitda BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish ham qatnashdi.

Raqamlarda

• Sammit sanasi: 31-avgust – 1-sentabr, 2026
• Majlis tartib raqami: 26-chi
• Imzolangan hujjatlar: 28 ta
• Tashkilot yoshi: 25 yil
• Qirg‘iziston mezbonligi: 4-marta
• Keyingi sammit: 2027-yil, Islomobod

Bishkek deklaratsiyasi

1-sentabr kuni davlat rahbarlari ShHTning 25 yilligi munosabati bilan Bishkek deklaratsiyasini imzoladi. Hujjat bilan birga xavfsizlik, giyohvand moddalarga qarshi kurash, sun’iy intellekt, biologik xilma-xillik, energetika va iqlim hamkorligi, yadro xavfsizligi hamda mintaqaviy logistikani qamrab olgan yana 27 ta hujjat qabul qilindi.

Deklaratsiyada Eron Islom Respublikasi hududiga uyushtirilgan harbiy zarbalar qoralandi. Matnda bu zarbalar xalqaro huquq normalarining buzilishi sifatida baholangan. Hujjatda Eronning oliy rahbari Ali Xomanaiyning 2026-yil fevral oyida havodan zarba natijasida halok bo‘lishi munosabati bilan ta’ziya bildirildi.

Eron Islom Respublikasi hududiga ko‘plab tinch aholi qurbon bo‘lishiga olib kelgan harbiy zarbalar.

— Bishkek deklaratsiyasi matnidan (Al Jazeera tarjimasi, 01.09.2026)

Deklaratsiyada Eronning Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnoma doirasidagi tinch maqsadlardagi yadro dasturiga bo‘lgan huquqi kamsitishsiz tan olinishi qayd etildi. Shu bilan birga a’zo davlatlar BMT Ustavi va Jahon savdo tashkiloti qoidalariga zid bir tomonlama sanksiyalarga qarshi ekanini bildirdi.

“Harbiy-siyosiy blok emas”

Hujjatda ShHT harbiy-siyosiy blok emasligi alohida ta’kidlandi. A’zo davlatlar xalqaro munosabatlarda bloklararo qarama-qarshilikni rad etishini bildirdi va nizolarni diplomatik yo‘l bilan hal qilishga chaqirdi.

Terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurash bo‘limida “qo‘sh standartlar”siz yondashuv zarurligi qayd etildi. Hindiston Bosh vaziri Narendra Modi terrorizmga qarshi kurashda qo‘sh standartlarni bartaraf etish kerakligini aytdi. Sammit davomida Hindiston va Pokiston o‘rtasida terrorizm masalasida ayblovlar almashinuvi kuzatildi.

Falastin masalasiga oid bandda Yaqin Sharqdagi barqarorlik uchun muammoning har tomonlama hal etilishi zarurligi ta’kidlandi.

Iqtisodiy qismi

A’zo davlatlar 2030-yilgacha mo‘ljallangan iqtisodiy va energetika hamkorligi strategiyalarini amalga oshirish bo‘yicha majburiyat oldi. Hujjatlarda mintaqaviy nizolar va dengiz yo‘llaridagi beqarorlik sabab buzilgan global savdo oqimlarini barqarorlashtirish vazifasi qo‘yildi.

Sammit chetida Xitoy Prezidenti Si Szinpin va Qirg‘iziston Prezidenti Sadir Japarov “abadiy qo‘shnichilik, do‘stlik va hamkorlik to‘g‘risida”gi shartnomani imzoladi.

Tashkiliy qarorlar

Pokistonning Lahor shahri 2026–2027-yillar uchun ShHTning Turizm va madaniyat poytaxti deb belgilandi.

Sammit yakunida Qirg‘iziston tashkilotga navbatdagi raislikni Pokistonga topshirdi. 2027-yilgi sammit Islomobodda o‘tkaziladi.

Kontekst

Sammit oldidan qanday vaziyat bor edi

Bishkek sammiti 2026-yilning eng keskin geosiyosiy fonida o‘tdi. Fevral oyida AQSh va Isroil Eron hududiga keng ko‘lamli havo hujumini boshladi; o‘sha hujumlarda Eronning oliy rahbari Ali Xomanaiy halok bo‘ldi. Bahor va yoz oylari davomida Eron bilan AQSh o‘rtasidagi to‘qnashuvlar davom etdi. Ayni paytda Rossiya–Ukraina urushi to‘rtinchi yiliga kirdi, G‘azoda esa 2025-yil oktabrida e’lon qilingan o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi rasman kuchda qolgan bo‘lsa-da, zarbalar to‘xtamadi.

Shu sababli sammit kun tartibining katta qismi xavfsizlik masalalariga ajratildi. Deklaratsiyaning Eronga bag‘ishlangan qismi tashkilot tarixida a’zo davlat hududiga uyushtirilgan hujumlar bo‘yicha qabul qilingan eng keskin bayonotlardan biri bo‘ldi.

Hujjatlar nimani qamrab oladi

Qabul qilingan 28 ta hujjat ichida xavfsizlik sohasidagi kelishuvlar, giyohvand moddalar aylanmasiga qarshi kurash dasturi, sun’iy intellekt sohasidagi hamkorlik hujjatlari, biologik xilma-xillikni saqlash, energetika va iqlim, yadro xavfsizligi hamda mintaqaviy logistikaga oid bitimlar bor.

Iqtisodiy blokda a’zo davlatlar 2030-yilgacha mo‘ljallangan iqtisodiy hamkorlik va energetika strategiyalarini amalda joriy etish majburiyatini oldi. Hujjatlarda global savdo yo‘llaridagi uzilishlar — jumladan dengiz yo‘llaridagi beqarorlik — sabab yuzaga kelgan yo‘qotishlarni kamaytirish vazifasi qo‘yilgan.

Markaziy Osiyo uchun ahamiyati

ShHTga Markaziy Osiyoning to‘rt davlati — O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston a’zo. Turkmaniston doimiy betaraflik maqomi sababli tashkilotga kirmaydi. Sammit mintaqa poytaxtlaridan birida o‘tkazilishi Markaziy Osiyo davlatlari uchun Xitoy, Rossiya, Hindiston va Eron rahbarlari bilan bir hafta ichida ikki tomonlama uchrashuvlar o‘tkazish imkonini berdi.

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev sammitda “ShHT-2040: umumiy taraqqiyot maydoni” nomli konseptual hujjat ishlab chiqishni taklif qildi hamda ShHT Taraqqiyot bankini amaliy ishga tushirish masalasini ko‘tardi. Toshkent kelgusi yilda sun’iy intellekt va yangi raqamli yechimlar bo‘yicha ShHT forumiga mezbonlik qilishga tayyorligini bildirdi.

Afg‘oniston masalasi

Sammitda Afg‘oniston bo‘yicha muloqotni tiklash masalasi ko‘tarildi. O‘zbekiston tomoni ShHT va Afg‘oniston o‘rtasidagi muntazam muloqotni qayta boshlash vaqti kelganini bildirdi. Bu masala mintaqa davlatlari uchun xavfsizlik, transport yo‘llari va suv resurslari bilan bevosita bog‘liq.

Hindiston–Pokiston keskinligi

Sammit davomida Hindiston va Pokiston delegatsiyalari o‘rtasida terrorizm masalasida ochiq ayblovlar almashinuvi kuzatildi. Narendra Modi terrorizmga qarshi kurashda “qo‘sh standartlar”ni bartaraf etishga chaqirdi. Yakuniy deklaratsiyada terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurashda qo‘sh standartlarga yo‘l qo‘ymaslik bandi saqlab qolindi.

Shu bilan birga Bishkekda Narendra Modi va Si Szinpinning bir-birini salomlashayotgani tasvirga olindi — bu 2020-yildagi chegara to‘qnashuvlaridan keyingi ikki davlat munosabatlaridagi holat sifatida xalqaro ommaviy axborot vositalarida alohida qayd etildi.

Nima o‘zgardi, nima o‘zgarmadi

Sammit yakunida Qirg‘iziston raislikni Pokistonga topshirdi; navbatdagi uchrashuv 2027-yilda Islomobodda o‘tadi. Pokistonning Lahor shahri 2026–2027-yillar uchun ShHTning Turizm va madaniyat poytaxti deb belgilandi.

Deklaratsiyada ShHT harbiy-siyosiy blok emasligi qayd etilgani tashkilotning 25 yillik tarixidagi doimiy pozitsiyasini takrorlaydi. Hujjatda a’zo davlatlarning bir tomonlama sanksiyalarga munosabati ham o‘zgarmadi: matnda BMT Ustavi va Jahon savdo tashkiloti qoidalariga zid cheklovlar rad etilgan.