USD …Toshkent …
CALIFORNIA UZBEKGreen Card: ochilganda xabar olishGreen Card 🔔🔍
O‘ZENRU
Mustaqil tahlil · Markaziy Osiyo va dunyo geosiyosati
✈ Telegramda kuzating @california_uzbek →
Iqtisod TarixTatarlarVolga tatarlariDiasporaTurkistonJadidchilikOʻzbekiston

Volga (Qozon) tatarlari Oʻzbekistonda: savdogar va maʼrifatchi jamoaning shakllanishi tarixi

Volga (Qozon) tatarlari — Oʻzbekistonning koʻp asrlik koʻp millatli jamiyatining bir qismi. Ular Chor Rossiyasi davrida, asosan XIX asrda, savdogar, tilmoch, oʻqituvchi va mullalar sifatida Turkistonga kelib, savdo va madaniy vositachi boʻlgan. Sovet davrida, jumladan 1941–1945-yillardagi urush evakuatsiyasi tufayli ularning soni oʻsdi: 1979-yilgi aholi roʻyxatida 531 205 tatar, 1989-yilda 467 829 (aholining 2,4%i) qayd etilgan. Mustaqillikdan keyin koʻpi Rossiyaga koʻchib, 2017-yilga kelib soni ~195 000ga tushdi. Bu — Qrim tatarlari (1944-yilda surgun qilingan alohida xalq)dan farqli jamoa. Faqat faktlar asosida tarix.

9-noyabr, 2026 · 3 daqiqa o‘qish · California Uzbek

Oʻzbekiston asrlar davomida koʻp millatli jamiyat boʻlib kelgan. Uning bir qismi — Volga (Qozon) tatarlari: savdogar, maʼrifatchi va hunarmand jamoa. Quyida bu jamoaning qachon va nega shakllangani, savdo va maʼrifatdagi oʻrni, aholi soni hamda Qrim tatarlaridan farqi faqat faktlar asosida bayon etiladi.

Kim ular: Volga (Qozon) tatarlari

Volga (Qozon) tatarlari — Rossiyaning Volga-Ural mintaqasidan kelib chiqqan turkiy, musulmon xalq. Ularning tili — qipchoq-bulgʻor guruhiga mansub Qozon-tatar tili; bu til va jamoa Qrim tatarlaridan (qipchoq-oʻgʻuz guruhidagi alohida xalq) farq qiladi. Oʻzbekistondagi tatar jamoasi asosan Volga tatarlaridan tashkil topgan; ammo Sovet aholi roʻyxatlari «tatar» toifasini ichki guruhlarga ajratmagani uchun raqamlar faqat Volga tatarlarini anglatmaydi.

Chor Rossiyasi davrida kelish: savdo va vositachilik

Tatarlarga 1763-yilda butun Rossiya boʻylab savdo qilish huquqi berilgan; imperatritsa Yekaterina II ularni Markaziy Osiyo va qozoq dashti musulmonlari bilan muloqotda vositachi sifatida ishlatgan. Turkiy tilni va islomiy odatlarni bilgan tatar savdogarlar Rossiya–Markaziy Osiyo savdosida katta oʻrin egalladi. XIX asrda ular Turkistonga savdogar, tilmoch, oʻqituvchi va imom-mullalar sifatida kelib, savdo va madaniy vositachi boʻldi; adabiy tatar tili XIX asr oxirigacha rus amaldorlari va imperiyaning turkiy xalqlari oʻrtasida muloqot tili sifatida xizmat qildi.

Reklama
Bysmillah — ribosiz, halol avtomobil moliyalash

Maʼrifat, nashriyot va jadidchilikka taʼsir

Tatarlar Turkistonda maʼrifat va matbaa ishining yoyilishida muhim rol oʻynadi. Mahalliy turkiy tillarda kitob va gazeta bosish koʻp jihatdan tatar matbaachilarining faolligi bilan bogʻliq — ular arab yozuvidagi harf-shriftlarni va bosmaxona tajribasini olib keldi. Markaziy Osiyodagi jadidchilar (islohotchi maʼrifatparvarlar) islohotchi tatar matbuoti va «usuli jadid» (yangi usul) maktablaridan taʼsirlandi. Shu tariqa tatar jamoasi mintaqada zamonaviy taʼlim va nashriyotning tarqalishiga hissa qoʻshdi.

Sovet davri va urush evakuatsiyasi

Sovet davrida tatarlar Oʻzbekistonda, ayniqsa shaharlarda, maʼlumotli va kasbiy jamoa boʻlib qoldi. 1941-yildan boshlab urush sharoitida yuzlab sanoat korxonasi Oʻzbekistonga koʻchirildi (masalan, Toshkent mashinasozlik zavodi 1941-yil dekabrda evakuatsiya qilinib, 1942-yil yanvarda ishga tushdi). Evakuatsiya qilingan mutaxassis va ishchilar orasida Volga-Ural sanoat mintaqalaridan kelgan tatarlar ham bor edi — bu jamoaning sonini oshirgan omillardan biri boʻldi.

Aholi soni: raqamlarda

Aholi roʻyxatlariga koʻra Oʻzbekistonda tatarlar soni Sovet davrida barqaror oʻsdi: 1926-yilda 28 335 kishi, 1939-yilda 147 157, 1959-yilda 397 981, 1970-yilda 442 331 va 1979-yilda 531 205 kishi — bu son jihatidan eng yuqori koʻrsatkich. 1989-yilgi soʻnggi Sovet roʻyxatida 467 829 tatar (aholining 2,4%i) qayd etilgan. 2017-yilga kelib tatarlar soni ~195 000ga (0,6%) tushdi.

Toshkentdagi Sharafbay (tatar) masjidi

Jamoaning yodgorliklaridan biri — Toshkentdagi Sharafbay (xalq orasida «tatar») masjidi, 1868-yilda tatar savdogari va xayriyachi Sharafiddin Zaynugʻobiddinov (Sharafey Bay) tomonidan qurilgan. Uning majmuasiga masjid, madrasa va turar-joy binolari kirgan. 1970-yillarda koʻcha kengaytirilganda minora va devor qismi buzilgan; gumbazli asosiy bino saqlanib, 2013-yildan qayta taʼmirlangan.

Qrim tatarlaridan farqi

Volga (Qozon) tatarlari Qrim tatarlaridan farqli, alohida xalqdir. Qrim tatarlari Oʻzbekistonga savdogar yoki koʻchmanchi sifatida emas, balki 1944-yil 18-mayda SSSR Davlat Mudofaa Qoʻmitasi buyrugʻiga koʻra butun xalq surgun qilingani oqibatida kelgan — ular asosan Oʻzbekistonga joʻnatilgan va dastlabki yillarda ogʻir yoʻqotishlarga uchragan. Sovet roʻyxatlari 1959-yildan boshlab Qrim tatarlarini (Volga) tatarlardan alohida hisobladi.

Mustaqillikdan keyingi kamayish

1991-yildan keyin Oʻzbekistondagi tatarlarning koʻpi Rossiyaga, jumladan Tatariston Respublikasiga koʻchib keta boshladi; bu jarayon tatar jamoasi sonining sezilarli kamayishiga olib keldi. Natijada bir necha oʻn yil ichida jamoa soni 1989-yilgi 467 829dan 2017-yildagi ~195 000ga qisqardi.

Meros va bugungi holat

Soni kamaygan boʻlsa-da, tatar jamoasi Oʻzbekiston tarixiga savdo, maʼrifat, matbaa va hunar sohasida iz qoldirdi. Bu — mintaqaning koʻp millatli tarixining bir qismi: Volga tatarlari Turkistonga savdo va maʼrifat koʻprigi boʻlib kelgan, Qrim tatarlari esa surgun fojiasi orqali. Ikkisi — alohida ikki tarix, lekin ikkalasi ham Oʻzbekistonning umumiy xotirasiga kirgan.

Reklama
CarGetGo — mashina oling, foizsiz halol moliyalash bilan