Oʻzbek muhojirlarning Afgʻonistondan ikkinchi hijrati (1979–1992): «ikki marta koʻchirilgan» jamoa
1920–30-yillarda Sovet hokimiyatidan shimoliy Afgʻonistonga qochgan turkistonlik muhojirlarning avlodlari 1979-yilgi Sovet bosqinidan yana qochishga majbur boʻldi — Pokiston, Saudiya va Turkiyaga. Bir necha avlod ichida ikki marta qochoq boʻlgan bu oʻzbek jamoasining tarixi faqat faktlar asosida.

Oʻzbek muhojirligi tarixida bir guruh bor — ular bir umrda emas, balki bir necha avlod ichida ikki marta qochoq boʻlgan. Avval bobolari 1920–30-yillarda Sovet hokimiyatidan Afgʻonistonga qochgan; soʻngra nevaralari 1979-yilgi Sovet bosqinidan yana qochishga majbur boʻlgan. Quyida bu «ikki marta koʻchirilgan» jamoaning tarixi faqat faktlar asosida bayon etiladi.
Birinchi hijrat: Basmachilikdan keyin
1918–1934-yillarda Turkistondagi qurolli qarshilik (basmachilik harakati) Sovet qoʻshinlari tomonidan bostirilgach, oʻn minglab turkistonliklar — oʻzbeklar, turkmanlar va tojiklar — Amudaryodan oʻtib, shimoliy Afgʻonistonga koʻchdi. Ular asosan Mozori Sharif, Qunduz, Shibirgʻon, Balx va Taxar viloyatlariga joylashdi va mahalliy tilda «muhojir» deb atala boshlandi. Antropolog Audrey Shalinski oʻzining «Long Years of Exile» (1994) kitobida Qunduzdagi shu oʻzbek-turkiy muhojir jamoasini batafsil tasvirlagan.
Ikkinchi hijrat: 1978–1979
1978-yil aprelidagi «Saur inqilobi» (kommunistik toʻntarish) va 1979-yil dekabridagi Sovet bosqini Afgʻonistonni urushga gʻarq qildi. 1980-yillar davomida olti millionga yaqin afgʻonistonlik mamlakatni tark etdi. 1984-yilga kelib Pokistonda 3,2 million, Eronda 1,8 million qochoq roʻyxatga olingan edi. Shu oqim ichida bir necha avlod avval Turkistondan kelgan muhojirlarning avlodlari ham bor edi — ular ikkinchi marta vatanidan ayrildi.
Qayerga ketdilar
Koʻpchilik avval Pokistonga — Kvetta va Peshovar atrofidagi qochoqlar lagerlariga oʻtdi. Keyin bir qismi yana uzoqroqqa yoʻl oldi:
- Saudiya Arabistoni — Jidda va Madina, u yerdagi ancha oldin shakllangan turkistonlik diasporaga qoʻshildilar;
- Turkiya — asosan Istanbul, bu yerda gilam va toʻqimachilik ustaxonalarida ishladilar; til yaqinligi bu yoʻnalishni osonlashtirdi;
- Eron — ularning bir qismi pul almashinuvi (sarroflik) bilan shugʻullandi;
- Keyinchalik Gʻarb — AQSh va Germaniyadagi turkistonlik jamoalarga.
1982-yilda Turkiya Afgʻonistondagi turkiy qochoqlarning bir guruhini qabul qildi: Pomir qirgʻizlaridan taxminan bir yarim mingtasi havo yoʻli bilan olib kelinib, Van viloyatidagi Ulupamir qishlogʻiga joylashtirildi. Bu qirgʻizlarga oid alohida voqea boʻlsa-da, u Afgʻonistonlik turkiy qochoqlarning Turkiyaga koʻchirilishi doirasidagi yagona hujjatlashtirilgan epizodlardan biridir.
«Ikki marta koʻchirilgan» jamoa
Natijada oʻziga xos qoʻsh diaspora yuzaga keldi: bir oila uch avlod ichida ikki marta — bir karra Sovet istilosidan Turkistonda, ikkinchi karra Sovet istilosidan Afgʻonistonda — qochoq boʻlgan. Bu jamoaning xotirasida ham Buxoro va Samarqand, ham Mozori Sharif va Peshovar bor.
Bugungi holat
Shimoliy Afgʻonistonda hamon katta etnik oʻzbek aholisi yashaydi — oʻzbeklar mamlakatdagi yirik xalqlardan biri. 1992-yildan keyin bir qismi mustaqil Oʻzbekiston tomon qaytishga urindi, biroq fuqarolik berish qoidalari qattiq boʻlgani uchun koʻpchilik Turkiya, Saudiya va Gʻarbda qoldi. 2021-yilda Tolibonning qaytishi bu mintaqada yangi koʻchish toʻlqinini keltirib chiqardi.
Manbalar
- Audrey C. Shalinsky — Long Years of Exile: Central Asian Refugees in Afghanistan and Pakistan (1994)
- Reporting on Refugees — Doubly Displaced: how two Soviet invasions created two generations of Uzbek refugees
- Wikipedia — Afghan refugees (1984 figures: 3.2M in Pakistan, 1.8M in Iran; ~6M over the 1980s)
- Insight Turkey — Afghan Remigration from Pakistan to Turkey (2014)
- RFE/RL — the Pamir Kyrgyz resettled at Ulupamir, Van (Turkey, 1982)

