Bishkekda Qirg‘iziston va Pokiston 17 ta hujjat imzoladi: savdo hajmini 200 million dollarga yetkazish maqsadi

2026-yil 2-sentabr kuni Bishkekda Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif va Qirg‘iziston Prezidenti Sadir Japarov ishtirokida ikki davlat o‘rtasidagi hujjatlar to‘plami imzolandi. Pokiston Bosh vazir o‘rinbosari va tashqi ishlar vaziri Ishoq Dar ma’lumotiga ko‘ra, tashrif davomida jami 17 ta ikki tomonlama hujjat almashildi.

Hujjatlarning markazida tranzit savdo bo‘yicha shartnoma turibdi. U Qirg‘istonga Pokiston dengiz portlaridan — Karachi, Bin Qosim va Gvadardan — foydalanish imkonini kengaytirishga qaratilgan. Qirg‘iziston dengizga chiqish yo‘liga ega bo‘lmagan davlat bo‘lgani uchun tranzit masalasi uning tashqi savdosi uchun tizimli cheklov hisoblanadi.

Savdo hajmi: hozirgi holat va maqsad

Tomonlar ikki tomonlama savdo hajmini ikki yil ichida 200 million dollarga yetkazish bo‘yicha kelishuvga erishdi. Hozirda bu ko‘rsatkich 16 million dollar atrofida — ya’ni maqsad mavjud bazadan o‘n barobardan ko‘proq oshirishni nazarda tutadi.

Kelishuvning hujjat maqomi ham o‘zgartirildi: dastlab memorandum ko‘rinishida tayyorlangan matn bog‘lovchi shartnomaga aylantirildi.

Men memorandum o‘rniga shartnoma imzolanishini taklif qildim, chunki bu aniq qadam bo‘ladi.

— Shahboz Sharif, Pokiston Bosh vaziri (Dawn)

Imzolangan hujjatlar

• Tranzit savdo bo‘yicha shartnoma
• Ekstraditsiya (jinoyatchilarni topshirish) to‘g‘risidagi bitim
• Virtual aktivlar sohasida hamkorlik memorandumi
• Lohur va O‘sh shaharlari o‘rtasida egizak shaharlar bitimi
• Ta’lim va fan sohasidagi hamkorlik hujjatlari
• Atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha memorandum
• Mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorlik ramkalari
• Tashqi ishlar vazirliklarining 2026–2027-yillarga mo‘ljallangan hamkorlik dasturi

Qo‘shma bayonotda kon-metallurgiya, qishloq xo‘jaligi, farmatsevtika, to‘qimachilik, raqamli texnologiyalar, energetika, turizm va ta’lim almashinuvi ustuvor yo‘nalishlar sifatida ko‘rsatilgan. Energetika bo‘limida CASA-1000 gidroenergetika loyihasi alohida qayd etilgan — u Markaziy Osiyodan Janubiy Osiyoga elektr energiyasi uzatishni ko‘zda tutadi.

Transport ulanishi nega asosiy masala

Qirg‘iziston va Pokiston o‘rtasida bevosita quruqlik chegarasi yo‘q. Yuklar Xitoy hududi yoki Afg‘oniston orqali o‘tadi va har ikkala yo‘nalish ham logistika, bojxona hamda xavfsizlik jihatidan murakkab hisoblanadi. Tranzit shartnomasi bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish, hujjat aylanishini birxillashtirish va yuk harakatini kuzatish tizimlarini yo‘lga qo‘yishni nazarda tutadi.

Tranzit savdo bo‘yicha shartnoma imzolanishini olqishlaymiz — u savdoni osonlashtiradi, logistikani yaxshilaydi va mintaqaviy bog‘lanish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.

— Shahboz Sharif, Pokiston Bosh vaziri (Dawn)

Mintaqaviy kontekst

Bishkekdagi imzolanish ShHT sammiti bilan bir haftaga to‘g‘ri keldi. Shu davrda Markaziy Osiyo davlatlari bir qator tashqi sheriklar bilan transport va logistika kelishuvlarini kengaytirdi. Sakkiz kun o‘tib, 10-sentabr kuni Qirg‘iziston Milliy investitsiyalar agentligi Xitoy chegarasi yaqinida “Sari-Tosh” xalqaro transport-logistika markazini tashkil etish bo‘yicha memorandum imzoladi; o‘sha loyihada ham Pokistonga chiqish yo‘nalishi ko‘rsatilgan.

Qirg‘iziston iqtisodiyoti 2026-yilning birinchi yetti oyida 11,1 foizga o‘sdi, ammo yillik inflatsiya 11 foizdan yuqori bo‘lib qolmoqda. Tashqi savdo yo‘nalishlarini kengaytirish hukumat e’lon qilgan ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi.

Nimalar hali aniq emas

Imzolangan hujjatlarning aksariyati ramka xarakteriga ega: ularda aniq investitsiya summalari, muddatlar yoki javobgar tuzilmalar har doim ham ko‘rsatilmagan. Tranzit shartnomasining amaliy ta’siri Afg‘oniston hududidan o‘tuvchi yo‘nalishlarning ishonchliligiga hamda bojxona jarayonlarining haqiqatda soddalashtirilishiga bog‘liq bo‘ladi.

Qirg‘iziston uchun dengizga chiqish muammosi

Qirg‘iziston — dunyodagi dengizga chiqish yo‘liga ega bo‘lmagan davlatlar qatoriga kiradi va uning eng yaqin portlargacha bo‘lgan masofasi minglab kilometrni tashkil etadi. Iqtisodiy adabiyotda bunday davlatlar uchun transport xarajatlari eksport tan narxining sezilarli qismini tashkil etishi va tashqi savdo hajmiga bevosita cheklov qo‘yishi qayd etiladi.

Amalda Qirg‘iziston mahsuloti bir necha yo‘nalishdan birini tanlashi mumkin: shimolda Qozog‘iston va Rossiya orqali, sharqda Xitoy orqali, g‘arbda Kaspiy dengizi va Kavkaz orqali yoxud janubda Afg‘oniston va Pokiston orqali. Har bir yo‘nalishning o‘z cheklovi bor — bojxona rejimlari, yo‘l holati, mavsumiylik yoki xavfsizlik.

Janubiy yo‘nalish masofa jihatidan eng qisqasi hisoblanadi: Karachigacha bo‘lgan masofa boshqa portlarga nisbatan qisqaroq. Ammo u Afg‘oniston hududidan o‘tadi va shu sababli uzoq yillar davomida amaliy jihatdan cheklangan bo‘lib qoldi.

Pokiston portlari

Shartnomada uchta port nomi keltirilgan. Karachi — mamlakatning eng yirik va eng eski porti; Bin Qosim — unga qo‘shni sanoat porti; Gvadar esa Balujiston sohilidagi nisbatan yangi port bo‘lib, Xitoy–Pokiston iqtisodiy yo‘lagi doirasida rivojlantirilgan.

Gvadar porti Xurmuz bo‘g‘oziga yaqin joylashgan va shu sababli geografik jihatdan strategik nuqta hisoblanadi. Ayni paytda uning yuk aylanmasi Karachiga nisbatan sezilarli darajada kam.

Ekstraditsiya bitimi nimani anglatadi

Imzolangan hujjatlar orasida jinoyatchilarni topshirish (ekstraditsiya) to‘g‘risidagi bitim ham bor. Bunday shartnomalar odatda ikki davlat o‘rtasidagi huquqiy hamkorlikning bazaviy hujjati hisoblanadi va ular savdo-iqtisodiy aloqalar kengayganda ko‘proq talab qilinadi.

Shu qatorda virtual aktivlar sohasidagi memorandum ham e’tiborga loyiq: har ikki davlat so‘nggi yillarda kripto-aktivlar bo‘yicha tartibga solish tizimini shakllantirmoqda.

Egizak shaharlar: Lohur va O‘sh

Lohur — Pokistonning Panjob viloyati markazi va mamlakatning ikkinchi yirik shahri. O‘sh esa Qirg‘izistonning janubidagi eng yirik shahar va Farg‘ona vodiysining muhim savdo markazi hisoblanadi.

Egizak shaharlar bitimi odatda madaniy almashinuv, ta’lim dasturlari va mahalliy tadbirkorlar o‘rtasidagi aloqalarni rasmiylashtirish uchun ishlatiladi. Uning iqtisodiy ta’siri ko‘pincha bevosita emas, balki uzoq muddatli bo‘ladi.

CASA-1000 loyihasi

Qo‘shma bayonotda alohida qayd etilgan CASA-1000 — Qirg‘iziston va Tojikistonda ishlab chiqarilgan gidroelektr energiyasini Afg‘oniston orqali Pokistonga uzatishni ko‘zda tutuvchi loyiha. U Jahon banki va boshqa xalqaro institutlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.

Loyihaning asosiy g‘oyasi mavsumiy nomutanosiblikdan foydalanishga asoslangan: yozda Markaziy Osiyoda gidroenergetika ishlab chiqarishi ortadi, Janubiy Osiyoda esa aynan shu davrda elektr energiyasiga talab yuqori bo‘ladi.

Loyihaning Afg‘oniston hududidagi qismi 2021-yildan keyin bir necha marta to‘xtatilgan va qayta ko‘rib chiqilgan edi.

Savdo tarkibi

Hozirgi ikki tomonlama savdoda Pokiston asosan farmatsevtika mahsulotlari, to‘qimachilik buyumlari, jarrohlik asboblari va oziq-ovqat mahsulotlarini yetkazib beradi. Qirg‘iziston tomonidan esa paxta, teri-charm xomashyosi va ayrim qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport qilinadi.

200 million dollarlik maqsadga erishish uchun mavjud tovar nomenklaturasini kengaytirish talab etiladi. Qo‘shma bayonotda aynan shu sabab kon-metallurgiya, farmatsevtika va raqamli texnologiyalar ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rsatilgan.

Xalqaro kontekst

Imzolanish Bishkekdagi ShHT sammiti bilan bir haftaga to‘g‘ri keldi: 31-avgust — 1-sentabr kunlari shaharda tashkilotning 26-sammiti bo‘lib o‘tdi va u Qirg‘izistonning 2025–2026-yillardagi raisligini yakunladi.

Sammitda o‘n a’zo davlat rahbarlari qatnashdi; Pokiston bosh vaziri ham shu doirada mintaqada bo‘lgan edi. Ikki tomonlama tashrif shu tashrif dasturining davomi sifatida tashkil etildi.

200 million dollarlik ko‘rsatkich ikki yillik muddatga mo‘ljallangan maqsad bo‘lib, uni tasdiqlovchi bosqichma-bosqich reja rasmiy manbalarda e’lon qilinmagan.