8 milliard dollarlik davlat aktivlari sotuvga chiqarildi: Turonbank, IBC va Uzexpocentre ro‘yxatda

2026-yil 8-sentabr kuni e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, Prezident 28-avgust kuni davlat aktivlarini xususiylashtirishning yangi mexanizmlarini joriy etuvchi farmonni imzoladi. Hujjatda davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini kamaytirish maqsadi ko‘rsatilgan.

Farmon bilan ko‘chmas mulk, yer uchastkalari va kompaniyalardagi ulushlarni qamrab olgan yangi xususiylashtirish dasturi tasdiqlandi. Kim oshdi savdosiga qo‘yiladigan aktivlarning umumiy qiymati 100 trillion so‘m — taxminan 8 milliard dollar deb baholangan.

Ro‘yxatdagi asosiy aktivlar

Eng yirik aktivlardan biri — Turonbank. Uning aksiyalarining 98,9 foizi ochiq kim oshdi savdosiga chiqariladi. Bankni sotuvga tayyorlash Iqtisodiyot va moliya vazirligi zimmasiga yuklatilgan; tayyorgarlik bankning holati va xalqaro maslahatchilar bahosini hisobga olgan holda olib boriladi.

Uzexpocentre aksiyalarining 91,83 foizi va Xalqaro biznes markazi (IBC) aksiyalarining 79,27 foizi ham ro‘yxatga kiritilgan. Bu ikki obyekt bo‘yicha maxsus shartlar belgilangan: ularni sotish Prezident Administratsiyasi bilan kelishilgan konsepsiya va shartlar asosida amalga oshiriladi.

• Turonbank — 98,9%
• Uzexpocentre — 91,83% (maxsus shartlar bilan)
• Xalqaro biznes markazi (IBC) — 79,27% (maxsus shartlar bilan)
• “Xalq sug‘urta” — 100%
• Toshkent vagonsozlik zavodi — 90%
• Andijon mexanika zavodi — 100%
• “Inno Texnopark” — 100%
• “KO-UNG Cylinder” — 54,76%
• “O‘zbek-Turk test markazi” — 51%
• “Kor-UNG Investment”, “V-Gen Biopharma”, “Ustudy” — 50% dan

Ro‘yxatga yo‘l qurilishi korxonalari — “Avtomagistral” va hududiy yo‘l tashkilotlari, shuningdek bir qator viloyatlardagi dehqon bozorlari va savdo majmualari ham kiritilgan. Trastbankdagi 0,001 foizlik qoldiq ulush ham sotuvga qo‘yiladi.

Raqamlarda

• Farmon sanasi: 28-avgust 2026
• Aktivlarning umumiy qiymati: 100 trln so‘m (~8 mlrd dollar)
• Kim oshdi savdosiga chiqariladigan kompaniyalar: 62 ta
• Muddat: 2028-yilgacha
• 2026-yil uchun tushum rejasi: 14 trln so‘m

Spot.uz ma’lumotiga ko‘ra, 2028-yilgacha jami 62 ta kompaniyadagi davlat ulushlari auksionga qo‘yiladi. Joriy yil oxirigacha xususiylashtirishdan 14 trillion so‘m tushum olish rejalashtirilgan.

“Oltin aksiya” mexanizmi

Farmonning yangiliklaridan biri — yirik va strategik korxonalarni xususiylashtirishda davlat “maxsus ishtirok huquqi”ni vaqtincha saqlab qolish amaliyoti. Xalqaro amaliyotda bu mexanizm “oltin aksiya” deb yuritiladi.

Oltin aksiya davlatga kichik ulush bilan ham ayrim qarorlarga — masalan, korxonani qayta sotish, profilini o‘zgartirish yoki tugatishga veto qo‘yish imkonini beradi. Mexanizmning amal qilish muddati va qaysi korxonalarga nisbatan qo‘llanishi alohida hujjatlarda belgilanadi.

Banklar masalasi

O‘zbekiston bank tizimida davlat ulushi hamon yuqori. Hukumat 2030-yilgacha beshta davlat bankini xususiylashtirish rejasini e’lon qilgan. Turonbank ro‘yxatga kiritilgani shu yo‘nalishdagi navbatdagi qadam hisoblanadi.

Shu bilan birga rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2026-yil davomida barcha davlat banklari xususiylashtirilmaydi — jarayon bosqichma-bosqich olib boriladi va har bir bank bo‘yicha alohida tayyorgarlik talab qilinadi. Ilgari Ipoteka-bank, Sanoatqurilishbank va boshqa yirik banklar bo‘yicha xalqaro moliya institutlari bilan ishlangan edi.

Kontekst: davlatning iqtisodiyotdagi ulushi

Davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini kamaytirish O‘zbekiston islohot dasturining e’lon qilingan ustuvor yo‘nalishlaridan biri. Hukumat 2026-yil uchun 6,6 foizlik iqtisodiy o‘sish, YaIMni 150 milliard dollardan oshirish va inflyatsiyani 7 foizdan past ushlab turish maqsadlarini belgilagan.

Rasmiy rejalarga ko‘ra, 2027-yilda inflyatsiyani 5 foizga tushirish, byudjet taqchilligini YaIMning 3 foizidan past ushlab turish va investitsiya darajasidagi kredit reytingiga erishish maqsad qilingan. Jahon savdo tashkilotiga a’zolik jarayonini yakunlash ham shu dasturning bir qismi.

Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatning oltin-valyuta zaxiralari bir yil avvalgiga nisbatan 35 foizga oshib, 55 milliard dollarga yetdi. Markaziy bank asosiy stavkani 14 foiz darajasida saqlab kelmoqda.

Xususiylashtirishning oldingi bosqichlari

O‘zbekistonda davlat aktivlarini sotish jarayoni 2019-yildan buyon bosqichma-bosqich olib borilmoqda. Shu davrda bir qator sement zavodlari, kimyo korxonalari va mehmonxonalar xususiy sektorga o‘tkazilgan. Ayni paytda ayrim yirik obyektlar bo‘yicha auksionlar xaridor topilmagani sabab bir necha bor qayta e’lon qilingan.

Xususiylashtirish jarayonining shaffofligi masalasi ham muhokama mavzusi bo‘lib kelgan. Farmonda kim oshdi savdolari ochiq tarzda o‘tkazilishi, maxsus shartlar qo‘llaniladigan obyektlar bo‘yicha esa alohida kelishuv talab etilishi belgilangan.

Transport va sanoat aktivlari

Ro‘yxatdagi sanoat korxonalari orasida Toshkent vagonsozlik zavodining 90 foizlik ulushi va Andijon mexanika zavodining 100 foizlik ulushi bor. Toshkent vagonsozlik zavodi temir yo‘l vagonlari ishlab chiqarish va ta’mirlash bilan shug‘ullanadi; Andijon mexanika zavodi avtomobil sanoati uchun ehtiyot qismlar yetkazib beradi.

Yo‘l qurilishi sohasida “Avtomagistral” va bir qator hududiy yo‘l korxonalari sotuvga chiqariladi. Bu korxonalar ilgari davlat buyurtmalari asosida ishlagan; xususiylashtirishdan keyin ular tender asosida raqobatlashishi kutilmoqda.

Savdo va xizmat ko‘rsatish sohasida bir necha viloyatdagi dehqon bozorlari va savdo majmualari ro‘yxatga kiritildi. Bu obyektlar odatda mahalliy hokimliklar balansida bo‘lgan va ijaraga berilgan.

Nima uchun aynan hozir

Xususiylashtirish dasturi byudjet daromadlari bilan bevosita bog‘liq. 2026-yil byudjetida asosiy soliq stavkalarini o‘zgartirmaslik ko‘zda tutilgan — ya’ni qo‘shimcha daromad manbalari sifatida nosoliq tushumlar, jumladan davlat aktivlarini sotishdan tushadigan mablag‘ ahamiyat kasb etadi.

Rasmiy hujjatlarda 2026-yilda iqtisodiyotga barcha manbalardan kamida 400 trillion so‘m yo‘naltirilishi maqsad qilingan. Davlat ulushlarini sotishdan tushadigan 14 trillion so‘m shu umumiy hajmning bir qismini tashkil qiladi.

Xalqaro kontekst

Markaziy Osiyoda davlat sektorining ulushi tarixan yuqori bo‘lib kelgan. Qozog‘iston 2015-yildan buyon “Samruq-Qazyna” fondi tarkibidagi aktivlarni bosqichma-bosqich sotmoqda; Qirg‘iziston va Tojikistonda esa yirik xususiylashtirish dasturlari cheklangan darajada amalga oshirilgan.

O‘zbekiston hukumati Jahon banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki hamda Xalqaro moliya korporatsiyasi bilan ayrim aktivlarni sotishga tayyorlash bo‘yicha ishlagan. Bu institutlar odatda sotuvdan oldin auditni, boshqaruvni qayta qurishni va moliyaviy hisobotni xalqaro standartlarga o‘tkazishni talab qiladi.

Toshkentda parallel ravishda Toshkent xalqaro moliya markazi tashkil etilmoqda — u ingliz huquqiga asoslangan alohida huquqiy rejimda ishlashi ko‘zda tutilgan. Markaz 2027-yilda ishga tushirilishi rejalashtirilgan va u xususiylashtirilayotgan aktivlar bo‘yicha bitimlar tuzish maydonlaridan biriga aylanishi mumkin.

Nima aniq emas

Rasmiy e’lonlarda har bir obyekt bo‘yicha boshlang‘ich narx, auksion sanalari va potentsial xaridorlar doirasi ko‘rsatilmagan. Turonbankni sotish muddati bank “tayyorligiga” bog‘lab qo‘yilgan — ya’ni aniq sana belgilanmagan.

Uzexpocentre va Xalqaro biznes markazi bo‘yicha “maxsus shartlar” mazmuni ham to‘liq oshkor qilinmagan. Bu ikki obyekt Toshkentning markaziy qismida joylashgan yirik ko‘chmas mulk majmualari hisoblanadi.

Farmon matnida e’lon qilingan ko‘rsatkichlar — 100 trillion so‘mlik aktivlar va 14 trillion so‘mlik yillik tushum rejasi — bashorat qiymatlar bo‘lib, amaldagi tushum auksion natijalariga bog‘liq bo‘ladi.