Isroil vazirlari G‘azo aholisini ko‘chirish rejalarini e’lon qildi; AQSh majburiy ko‘chirishni rad etdi

2026-yil sentabr oyi boshida Isroil hukumatining ikki a’zosi G‘azo sektori aholisini ko‘chirishga oid rejalarni e’lon qildi. Al Jazeera 8-sentabr kuni chop etgan haftalik sharhda bu bayonotlar jamlangan.

“Ajralish 710” rejasi

Milliy xavfsizlik vaziri Itamar Ben-Gvir “Ajralish 710” deb nomlangan yetti yillik rejani taqdim etdi. Reja G‘azodagi taxminan 2 million aholini “ixtiyoriy emigratsiya” yo‘li bilan chiqarishni nazarda tutadi.

Ben-Gvir qayta saylangan taqdirda falastinliklarni chiqarish bilan shug‘ullanadigan Migratsiya vazirligini tashkil etishini bildirdi.

Mudofaa vazirining bayonoti

Isroil mudofaa vaziri Isroil Kats falastinliklarni G‘azodan chiqarish “yagona yechim” ekanini aytdi. U Isroil buni “dengiz orqali, havo orqali va har qanday mumkin bo‘lgan yo‘l bilan” amalga oshirishga tayyor ekanini bildirdi.

AQSh reaksiyasi

AQSh Davlat departamenti G‘azo aholisini “majburiy ko‘chirish, quvg‘in qilish yoki majburiy transfer” qilishning har qanday shaklini rad etdi. Bayonotda vazirlarning ismlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri tilga olinmadi.

Raqamlarda

• “Ajralish 710” rejasi muddati: 7 yil
• Qamrab olingan aholi: ~2 million kishi
• 2023-yil oktabridan buyon halok bo‘lganlar: 73 658 kishi
• 2025-yil oktabridan buyon qo‘shimcha halok bo‘lganlar: 1 340 dan ortiq
• Vayronalar ostida qolganlar: taxminan 8 000–14 000 kishi
• Ishlamayotgan oqava suv tozalash inshootlari: 5 tadan 5 tasi

Insoniy vaziyat

Falastin Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, 2023-yil oktabridan buyon halok bo‘lganlar soni 73 658 kishini tashkil etadi. 2025-yil oktabrida o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi kuchga kirganidan keyin esa qo‘shimcha 1 340 dan ortiq kishi halok bo‘lgan.

Hisob-kitoblarga ko‘ra, taxminan 8 000–14 000 falastinlik hamon vayronalar ostida qolgan va ular bedarak yo‘qolganlar qatoriga kiritilgan.

G‘azoda suvning ifloslanishi yanvar oyidan buyon deyarli uch barobar ortgan. Sektordagi beshta oqava suv tozalash inshootining barchasi ishlamayapti.

G‘arbiy Sohil

Sharhda G‘arbiy Sohildagi uylarni buzish amaliyoti davom etayotgani qayd etilgan. Xirbat at-Tabban qishlog‘ida barcha 12 ta uy buzilgan. Al-Mug‘ayyir va Hajja qishloqlarida ko‘chmanchilar zo‘ravonligi natijasida o‘lim holatlari qayd etilgan.

O‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi

2025-yil 9-oktabr kuni Isroil va HAMAS AQSh qo‘llab-quvvatlagan tinchlik rejasining birinchi bosqichiga rozilik bildirdi; kelishuv 10-oktabrdan kuchga kirdi. Bu — urush davomidagi uchinchi o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi edi.

Kelishuv rasman kuchda qolgan bo‘lsa-da, zarbalar to‘xtamadi. 2026-yil 6-iyul kuni HAMASning G‘azodagi fuqarolik ma’muriyati iste’foga chiqdi; 31-iyul kuni esa HAMAS va boshqa qurolli guruhlarning qurolsizlanishi to‘g‘risida kelishuvga erishilgani e’lon qilindi — bu qurolsizlanish qayta qurish jarayoni va Isroil kuchlarining chiqib ketishiga bog‘lab qo‘yilgan.

Xalqaro huquq nuqtai nazari

Aholini bosib olingan hududdan majburiy ko‘chirish To‘rtinchi Jeneva konvensiyasi bilan taqiqlanadi. Xalqaro huquq mutaxassislari va inson huquqlari tashkilotlari “ixtiyoriy emigratsiya” atamasi qo‘llanilgan taqdirda ham, agar odamlar boshqa tanlovga ega bo‘lmasa, bu majburiy ko‘chirish hisoblanishini qayd etadi.

Isroil hukumati rasmiy pozitsiyasiga ko‘ra, emigratsiya ixtiyoriy asosda amalga oshiriladi.

Mintaqaviy pozitsiyalar

Misr va Iordaniya falastinliklarni o‘z hududlariga qabul qilish g‘oyasini bir necha bor rad etgan. Arab davlatlari ligasi va Islom hamkorlik tashkiloti ham ko‘chirish rejalariga qarshi pozitsiya bildirgan.

Isroildagi siyosiy fon

Itamar Ben-Gvir — Isroilning milliy xavfsizlik vaziri va o‘ta o‘ng qanotdagi “Otsma Yehudit” partiyasi rahbari. Uning bayonotida reja “qayta saylangan taqdirda” amalga oshirilishi qayd etilgan — ya’ni taklif saylovoldi dasturi kontekstida ilgari surilgan.

Isroil Kats — mudofaa vaziri. Uning bayonoti hukumatning harbiy siyosati doirasida berilgan. Ikkala vazirning takliflari Isroil hukumatining rasmiy qarori sifatida e’lon qilinmagan.

Isroil ichida bu takliflar bo‘yicha yagona pozitsiya yo‘q: hukumat tarkibidagi turli partiyalar va xavfsizlik idoralari masalaga turlicha yondashadi.

AQSh pozitsiyasi

AQSh Davlat departamenti G‘azo aholisini majburiy ko‘chirish, quvg‘in qilish yoki majburiy transfer qilishning har qanday shaklini rad etdi. Bayonotda vazirlarning ismlari tilga olinmadi — bu diplomatik amaliyotda ittifoqchi davlat rasmiylariga nisbatan to‘g‘ridan-to‘g‘ri tanqiddan tiyilish shakli hisoblanadi.

AQSh 2025-yil oktabrida kuchga kirgan tinchlik rejasining asosiy vositachisi hisoblanadi. Reja bosqichma-bosqich amalga oshirilishi ko‘zda tutilgan: garovdagilarni almashish, gumanitar yordamni kengaytirish, qurolli guruhlarning qurolsizlanishi va Isroil kuchlarining chiqib ketishi.

Qayta qurish masalasi

G‘azoning qayta qurilishi bo‘yicha xalqaro muhokamalar davom etmoqda. Sektordagi turar-joy fondi, maktablar, shifoxonalar va kommunal infratuzilmaning katta qismi vayron bo‘lgan.

31-iyul kuni HAMAS va boshqa qurolli guruhlarning qurolsizlanishi to‘g‘risida kelishuvga erishilgani e’lon qilindi; kelishuv qayta qurish jarayonidagi ilgarilash va Isroil kuchlarining chiqib ketishiga bog‘langan. 6-iyul kuni esa HAMASning G‘azodagi fuqarolik ma’muriyati iste’foga chiqqan edi.

Aholini ko‘chirish rejalari qayta qurish masalasiga bevosita zid keladi: bir yondashuv sektorni tiklashni, ikkinchisi esa aholini undan chiqarishni nazarda tutadi.

“Ixtiyoriy emigratsiya” atamasi bo‘yicha bahs

Ben-Gvirning rejasida “ixtiyoriy emigratsiya” atamasi ishlatilgan. Xalqaro huquq mutaxassislari va inson huquqlari tashkilotlari bu atamaga izoh berib, agar aholi yashash sharoitlari yaroqsiz holga keltirilgan bo‘lsa va boshqa tanlov mavjud bo‘lmasa, ketish qarori ixtiyoriy hisoblanmasligini qayd etadi.

To‘rtinchi Jeneva konvensiyasi bosib olingan hududdan fuqaro aholini majburan ko‘chirishni taqiqlaydi. Xalqaro jinoiy sud statutida ham aholini majburan ko‘chirish insoniyatga qarshi jinoyat sifatida belgilangan.

Isroil hukumati rasmiy pozitsiyasiga ko‘ra, emigratsiya ixtiyoriy asosda amalga oshiriladi va bu majburiy ko‘chirish hisoblanmaydi.

Qo‘shni davlatlarning pozitsiyasi

Misr G‘azo bilan chegaradosh yagona arab davlati hisoblanadi. Qohira falastinliklarni Sinay yarim oroliga qabul qilish g‘oyasini bir necha bor rad etgan; Misr rasmiylari bunday qadam Falastin masalasini butunlay yo‘q qilish va Misr xavfsizligiga tahdid sifatida baholanishini bildirgan.

Iordaniyada falastin kelib chiqishiga ega aholi ulushi yuqori; Ammon ham qo‘shimcha ko‘chirishga qarshi pozitsiyani saqlab kelmoqda. Arab davlatlari ligasi va Islom hamkorlik tashkiloti ko‘chirish rejalariga qarshi bayonotlar qabul qilgan.

G‘arbiy Sohildagi vaziyat

Al Jazeera sharhida G‘arbiy Sohilda uylarni buzish amaliyoti davom etayotgani qayd etilgan. Xirbat at-Tabban qishlog‘ida barcha 12 ta uy buzilgan; al-Mug‘ayyir va Hajja qishloqlarida ko‘chmanchilar zo‘ravonligi natijasida o‘lim holatlari qayd etilgan.

G‘arbiy Sohil G‘azodan alohida hudud bo‘lib, u yerda Falastin milliy ma’muriyati faoliyat yuritadi. Hududdagi ko‘chmanchilar posyolkalari xalqaro huquq nuqtai nazaridan noqonuniy deb baholanadi; Isroil bu bahoga rozi emas.

12–13-sentabr kunlari Yangi Dehlida qabul qilingan BRIKS deklaratsiyasida 2025-yil oktabr kelishuviga qaramay zo‘ravonlik davom etayotgani qayd etilgan va Falastinning BMTga a’zoligi hamda ikki davlat asosidagi yechim qo‘llab-quvvatlangan.

1-sentabr kuni Bishkekda qabul qilingan ShHT deklaratsiyasida Falastin masalasining har tomonlama hal etilishi Yaqin Sharqdagi barqarorlik uchun zarur deb ko‘rsatilgan edi.